Sự phát triển của nền âm nhạc Việt Nam trong những năm gần đây

Nền âm nhạc Việt Nam những năm gần đây thay đổi mạnh ở ba điểm: cách khán giả nghe nhạc (chuyển hẳn sang nền tảng số), cách nghệ sĩ ra mắt (không còn phụ thuộc hoàn toàn vào hãng đĩa hay truyền hình), và sự đa dạng thể loại (rap, indie, pop mang chất liệu dân gian cùng phát triển). Bài viết điểm lại những chuyển động đó từ góc nhìn của người yêu ca hát, kèm những thách thức mà người làm nhạc Việt vẫn đang đối mặt.

Từ băng đĩa đến nghe nhạc trực tuyến

Một thế hệ khán giả lớn lên với băng cassette, đĩa CD và các chương trình ca nhạc trên truyền hình. Bước sang thời kỳ internet, các trang nghe nhạc trực tuyến trong nước giúp nhạc Việt đến với người nghe nhanh hơn bao giờ hết, dù giai đoạn đầu chuyện bản quyền còn lỏng lẻo.

Những năm gần đây, các nền tảng phát nhạc trực tuyến quốc tế như Spotify (có mặt tại Việt Nam từ năm 2018), Apple Music cùng YouTube và các nền tảng trong nước tạo nên thói quen nghe nhạc theo danh sách phát, theo gợi ý của thuật toán. Một bài hát có thể nổi lên nhờ một đoạn ngắn được dùng làm nhạc nền video, trước cả khi nhiều người biết tên ca sĩ.

Với người làm nghề, đây vừa là cơ hội vừa là áp lực. Cơ hội vì ai cũng có thể phát hành; áp lực vì mỗi ngày có rất nhiều bài mới, và điệp khúc phải "bắt tai" ngay từ những giây đầu.

Nghệ sĩ tự ra mắt, khán giả tự chọn

Trước đây, con đường phổ biến để thành ca sĩ là đi thi, được hãng hoặc chương trình truyền hình lăng xê. Ngày nay, nhiều nghệ sĩ bắt đầu từ bản cover trên mạng, bản thu tự làm ở phòng ngủ, rồi được khán giả tìm đến. Các gameshow âm nhạc vẫn quan trọng, nhưng không còn là cánh cửa duy nhất.

Sự thay đổi này kéo theo cả một hệ sinh thái mới: nhà sản xuất độc lập, đạo diễn MV trẻ, người làm nội dung về âm nhạc, các nhóm fan tự tổ chức hoạt động. Khán giả không chỉ nghe, họ còn góp phần quảng bá, chọn ra bài hát nổi bật bằng lượt nghe và chia sẻ.

Những dòng nhạc định hình giai đoạn gần đây

Rap bước ra ánh sáng

Rap Việt từng là dòng nhạc "underground" với cộng đồng riêng. Năm 2020, hai chương trình truyền hình Rap Việt và King of Rap đưa rap lên giờ vàng, mở ra giai đoạn rap phổ biến rộng rãi hơn bao giờ hết. Trước đó, những nghệ sĩ như Đen (Đen Vâu) đã chứng minh rap có thể kể chuyện đời thường và chạm tới đông đảo người nghe. Bạn có thể tìm hiểu thêm trong bài những rapper Việt có lượng fan đông đảo.

Pop mang chất liệu dân gian

Một xu hướng đáng chú ý là đưa chất liệu dân gian vào nhạc pop hiện đại. Album và MV của Hoàng Thùy Linh như "Để Mị nói cho mà nghe" (2019) là ví dụ tiêu biểu: lấy cảm hứng từ văn học, phong tục và âm hưởng dân ca, kết hợp với nhạc điện tử. Cách làm này giúp người trẻ thấy văn hóa truyền thống gần gũi hơn, và tạo dấu ấn riêng cho nhạc Việt so với nhạc ngoại.

Indie lớn mạnh

Nhạc độc lập Việt Nam phát triển nhờ nền tảng số và các không gian biểu diễn nhỏ. Nhiều nghệ sĩ indie có lượng người nghe đều đặn mà không cần xuất hiện trên truyền hình, với ca từ mang tính cá nhân và âm thanh đa dạng từ pop, rock đến folk.

Hợp tác quốc tế

Việc nghệ sĩ Việt hợp tác với nghệ sĩ nước ngoài không còn hiếm. Ca khúc "Hãy trao cho anh" (2019) của Sơn Tùng M-TP có sự góp mặt của rapper Mỹ Snoop Dogg là một dấu mốc được nhắc nhiều. Những sự hợp tác như vậy cho thấy tham vọng đưa nhạc Việt ra khu vực và thế giới.

Giọng hát và chuẩn biểu diễn thay đổi ra sao

Khán giả hôm nay nghe nhiều, so sánh nhiều. Một ca sĩ không chỉ cần bản thu hay, mà còn bị đánh giá qua video hát live, qua các buổi biểu diễn mộc trên mạng. Điều này đẩy chuẩn biểu diễn lên cao: ca sĩ phải luyện thanh nghiêm túc, giữ sức khỏe giọng, biết hát trong nhiều điều kiện âm thanh khác nhau.

Đồng thời, công nghệ phòng thu như chỉnh cao độ cũng phổ biến hơn. Cuộc tranh luận "hát thật hay nhờ máy" vì vậy thường xuyên nổ ra. Với người yêu ca hát, cách nhìn công bằng là: công nghệ hỗ trợ bản thu, còn giọng hát thật được kiểm chứng trên sân khấu.

Bản quyền: nền móng còn đang xây

Muốn âm nhạc phát triển bền vững, người sáng tác và người biểu diễn phải sống được bằng tác phẩm. Ở Việt Nam, Luật Sở hữu trí tuệ (được sửa đổi, bổ sung gần nhất năm 2022) quy định quyền tác giả và quyền liên quan; Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC) là một tổ chức thực hiện việc thu và phân phối tiền bản quyền cho các tác giả ủy thác.

Tuy vậy, thực tế vẫn còn nhiều vấn đề: nhạc bị dùng không xin phép ở quán, sự kiện; tranh chấp quyền giữa tác giả, ca sĩ và đơn vị sản xuất; bản thu lậu lan truyền. Nhận thức của khán giả cũng dần thay đổi: nhiều người chủ động nghe nhạc trên nền tảng có bản quyền như một cách ủng hộ nghệ sĩ.

Người hâm mộ và kinh tế âm nhạc

Bên cạnh vé concert và lượt nghe, các sản phẩm dành cho người hâm mộ ngày càng đa dạng: album bản cứng, lightstick, áo, poster, sổ tay. Nhiều bạn trẻ cũng tìm ý tưởng quà tặng cho bạn bè cùng mê nhạc, từ hộp quà theo chủ đề đến món đồ gắn với ca sĩ yêu thích; những trang gợi ý quà như giftsforgirls.in.net có thể giúp lên ý tưởng, nhưng nên đặt ngân sách hợp lý và ưu tiên sản phẩm chính hãng để tiền thật sự đến với nghệ sĩ. Mua sắm vừa phải, đúng nhu cầu, vẫn là cách yêu thần tượng lâu dài.

Cộng đồng người hâm mộ Gen Z cũng đặc biệt năng động trong việc lan tỏa âm nhạc Việt. Bài văn hóa V-Pop trong cộng đồng Gen Z phân tích kỹ hơn vai trò này.

Những thách thức phía trước

• Quá nhiều bài, quá ít thời gian nghe: nghệ sĩ dễ bị cuốn vào việc làm nhạc chạy theo xu hướng ngắn hạn.
• Áp lực mạng xã hội: bình luận tiêu cực, tin đồn ảnh hưởng tâm lý người làm nghề.
• Đào tạo: nhu cầu học thanh nhạc, sản xuất âm nhạc tăng, nhưng chất lượng các lớp học không đồng đều.
• Bản quyền và thu nhập: thu nhập từ nghe nhạc trực tuyến chia cho nhiều bên, nghệ sĩ mới khó sống chỉ bằng phát hành.

Người yêu ca hát có thể góp phần thế nào

Bạn không cần là nghệ sĩ để góp phần cho âm nhạc Việt. Nghe nhạc trên nền tảng chính thống, mua vé show thật, chia sẻ bài hát hay của nghệ sĩ ít tên tuổi, góp ý lịch sự thay vì công kích, và nếu bạn hát, hãy tìm hiểu quyền tác giả trước khi đăng bản cover. Những việc nhỏ ấy cộng lại tạo nên một thị trường lành mạnh hơn.

Và nếu bạn muốn thấy âm nhạc độc lập được kể trên màn ảnh ra sao, bài review phim về nhạc indie là một điểm khởi đầu thú vị.